Một vùng đất bị thượng đế bỏ quên

Làm nên những nhịp cầu chia sẻ quan trọng nhất, chính là các nhà văn, những người đã viết, đã mang tới trước thế giới hình ảnh của một viễn xứ bằng sự quặn thắt đến từng tế bào cảm xúc của mình trước số phận của dân tộc mình. Khaled Hosseini và Atiq Rahimi là những nhà văn như thế.

Vài thập niên trở lại đây, mảnh đất văn chương Anh ngữ và Pháp ngữ già nua cũ kỹ sở dĩ có thể tươi tắn lại, ấy là bởi có phần đóng góp rất đáng kể của những tác giả thuộc thế giới thứ ba, những người đã di cư tới châu Âu (hoặc Mỹ) và dùng tiếng Pháp (hoặc tiếng Anh) như là ngôn ngữ sáng tác của mình. Trong số các tác giả thuộc thế giới thứ ba ấy, khá nhiều người đã đoạt được những giải thưởng văn chương danh giá như Booker hay Goncourt. Một lượng tương đối lớn tác giả như vậy đã đến với bạn đọc Việt Nam (tất nhiên, qua con đường chuyển ngữ). Trong số đó có hai nhà văn Afghanistan, đều là người Kabul: Khaled Hosseini, sinh năm 1965, hiện sống tại Mỹ, tác giả tiểu thuyết Người đua diều (Nguyễn Bản dịch, Nhã Nam và NXB Phụ Nữ, 2007), và Atiq Rahimi, sinh năm 1962, hiện sống tại Pháp, tác giả tiểu thuyết Nhẫn thạch (Nguyên Ngọc dịch, Nhã Nam và NXB Hội nhà văn, 2009).

Người đua diều (Nguyễn Bản dịch, Nhã Nam và NXB Phụ Nữ, 2007)

Người đua diều, cuốn sách có 110 tuần thống trị trên danh sách best-seller của tờ Thời báo New York, có thể được đọc như một bức chân dung trực diện về đất nước Afghanistan thời hiện đại. Bức chân dung được ghép từ hai nửa với đường phân giới là sự kiện xảy ra năm 1981, khi xe tăng Nga lần đầu tiên xuất hiện trên lãnh thổ của đất nước Hồi giáo này. Trước năm 1981, Amir là một cậu ấm con nhà giàu ở thủ đô Kabul. Cậu sống với cha - người mà cậu vừa yêu thương, kính phục, vừa luôn e sợ. Bạn, đồng thời là đầy tớ, và thực chất là đứa em cùng cha khác mẹ của cậu, là Hassan - người mà cậu giữ một thứ tình cảm vừa quý mến vừa khinh bỉ, một cách vô thức. Chính từ trường hoạt động và mối quan hệ của ba nhân vật này, tác giả đã làm bật lên diện mạo đặc thù của xã hội Afghanistan truyền thống.

Đó là một xã hội mà trật tự đẳng cấp và sự kỳ thị sắc tộc, tôn giáo đã ăn sâu bám rễ trong nhận thức và trong hành vi ứng xử của tất cả. Người Pashtun khinh miệt người Hazara, người Hồi giáo Sunni căm ghét người Hồi giáo Shi’a, và những người Hazara thuộc dòng Hồi giáo Shi’a thì, khốn khổ thay, chấp nhận vị thế hèn mọn của mình một cách ngoan ngoãn như thể đó là định mệnh dành sẵn cho họ, không cách gì thay đổi và không cần thiết phải thay đổi.

Trong Người đua diều, không phải không có những lúc Hassan - một người Hazara dòng Shi’a - vùng lên phản kháng, ví như khi cậu giương súng cao su uy hiếp Assef “Kẻ ăn tai” - một người Pashtun dòng Sunni. Thế nhưng, đó không phải hành vi phản kháng để thay đổi thân phận, mà là phản kháng để xác nhận thân phận: Hassan uy hiếp Assef là để bảo vệ Amir, như một tên đầy tớ bảo vệ ông chủ. Hassan phục tùng và hy sinh vì Amir vô điều kiện, suốt đời, với châm ngôn ứng xử mang đẫm tâm lý tòng thuộc: “Vì cậu, cả ngàn lần rồi”. Tuy vậy, xã hội Afghanistan truyền thống vẫn hiện lên với một vẻ yên bình thơ mộng nào đó. Cậu chủ và người đầy tớ vẫn có thể chơi đùa cùng nhau, đọc truyện cho nhau nghe, trò chuyện với nhau bên lò sưởi, khắc trên thân cây lựu dòng chữ “Amir và Hassan, hai Sultan của Kabul”. Và cha của Amir, một người đàn ông Pashtun dòng Sunni điển hình, vẫn cứ là một con người rộng lượng hào sảng, sẵn lòng bỏ tiền túi để lập trại trẻ mồ côi và sẵn sàng hy sinh tính mạng để bảo vệ cho người không quen biết. Thêm vào đó, không thể không kể tới không khí của những cuộc đấu diều trên bầu trời Kabul, những cuộc chơi quyết liệt, hào hứng và dường như tồn tại một tinh thần dân chủ nào đó trong khoảng không bao la: chỉ có những con diều khéo léo biết cắt hạ đối thủ, và vinh quang là phần thưởng dành cho người chiến thắng dù người đó là ai.

Vẻ yên bình ấy, dẫu là yên bình với cái lõi bất bình đẳng xã hội của nó, rốt cuộc đã trở thành một hoài niệm với người Afghanistan sau sự biến năm 1981. Đất nước rơi vào tình trạng chiến tranh và chia rẽ triền miên. Những đứa bé lớn lên, tai đã trở nên quen với tiếng bom đạn. Người Afghanistan (trong nước) vốn quan hệ với nhau bằng lòng tự trọng và danh dự cá nhân, nay thì không ai còn có thể tin ai được nữa. Amir, giờ đã là công dân Mỹ và là tiểu thuyết gia đang được chào đón trên văn đàn, trở về cố quốc, chứng kiến tận mắt sự hoang tàn của đất nước Afghanistan tươi đẹp, trải nghiệm bằng chính xương thịt mình sự tàn bạo của chế độ Taleban. Bi kịch của cá nhân lồng trong bi kịch của quốc gia. Amir, một lần nữa phải chứng kiến cảnh Assef “Kẻ ăn tai”, giờ là một quan chức Taleban, bạo hành tình dục với con trai của Hassan như trước đây hắn đã từng bạo hành tình dục với cha thằng bé. Phải bằng một nỗ lực phi thường và một cơ may hiếm có, Amir và con trai của Hassan mới thoát khỏi địa ngục trần gian ấy, trở về Mỹ, bỏ lại sau lưng tổ quốc cho đến giờ phút này vẫn đang sống với số phận bi kịch của một vùng đất bị thượng đế bỏ quên. Có thể nói, Người đua diều đã hiện diện như một bản thống ca về đất nước Afghanistan thời hiện đại.